Dr Waldemar Budziński, Dyrektor Regionu Polmass S.A.
Rośliny przeznaczone na pasze objętościowe uprawiane są na otwartym terenie, co powoduje, że plony i ich jakość zależą w dużej mierze od warunków pogodowych. Dostosowanie się do tych wyzwań wymaga od rolników inwestowania w odmiany roślin odpornych na niesprzyjające warunki i wymusza działania mające na celu wyprodukowanie bardzo dobrych jakościowo kiszonek. Konserwowane pasze objętościowe są podstawą żywienia krów mlecznych, zapewniają bardzo dobre źródło składników pokarmowych i dają możliwość zarządzania kosztami dawki pokarmowej, pod warunkiem dobrze przeprowadzonego procesu zakiszania. Na ceny pasz treściwych, dodatków witaminowo-mineralnych oraz innych surowców paszowych nie zawsze mamy wpływ, więc produkcja bardzo dobrej jakości kiszonek jest jednym z niewielu sposobów na znaczącą redukcję kosztów produkcji mleka.
Optymalną fazę zbioru kukurydzy na kiszonkę określa sucha masa całej rośliny: ok. 30–35%, co najczęściej odpowiada fazie woskowej do późnej woskowej ziarna. Jak to rozpoznać w sposób praktyczny na polu: linia mleczna w ziarnie powinna znajdować się mniej więcej w połowie do 2/3 ziarniaka, ziarno powinno mieć konsystencję woskową (da się zgnieść paznokciem, ale jest już twarde), dolne liście zaczynają zasychać, ale większość rośliny jest jeszcze zielona, kolba dobrze wykształcona, a ziarno pełne.
Bardzo ważnym etapem zakiszania jest samo napełnianie silosu. Tu trzeba zwrócić szczególną uwagę na kilka najważniejszych aspektów:
- Zbiór roślin w odpowiednim stadium dojrzałości i wilgotności
- Pocięcie na odpowiedniej długości sieczkę
- Wyłożenie folią ścian silosu
- Dopasowanie szybkość dostaw zielonki do masy ciągnika ugniatającego
- Rozkładanie cienkiej warstwy w silosie (~10 cm grubości)
- W przypadku silosów przejezdnych, naprzemienne wysypywanie i napełnianie od lewej do prawej strony i odwrotnie w celu uzyskania jednolitej grubości warstwy zakiszanego materiału.
- Słabe ubicie wpływa (gęstość objętościowa< 700 kg/m3) na wysoką porowatość i pozwala na przenikanie tlenu do silosu
- Opóźnienie przykrycia silosów przyczynia się do wzrost liczby drożdży, straty SM do 11% oraz spadek nawet o 65% zawartości cukrów rozpuszczalnych w wodzie.
Większość publikacji naukowych potwierdza konieczność stosowania dodatków mikrobiologicznych w zakiszaniu kukurydzy. Trzeba uświadomić sobie jednak fakt, że na proces fermentacji wpływa duża liczba mikroflory epifitycznej. Mikroorganizmy wchodzące w skład tej mikroflory nie zawsze przeprowadzają fermentację mlekową lub octową. Część z nich posiada zdolność rozkładu biomasy na innych szlakach metabolicznych, przy czym ich metabolity mogą być szkodliwe dla bydła. Część hodowców uważa jednak, że kukurydza zakisza się sama, bez stosowania biostymulantów. Nie biorą jednak pod uwagę możliwości wystąpienia znacznych strat energii i masy organicznej.
Idealnym procesem, jaki powinien występować w procesie zakiszania, to powstawanie kwasu mlekowego. Kwas mlekowy ma najsilniejsze działanie zakwaszające. W miarę wzrostu jego produkcji, dochodzi do spadku wartości pH zakiszonej kukurydzy do poziomu 4 lub poniżej 4. Przy tej wartości pH dochodzi do znacznego ograniczenia dalszych reakcji rozkładu, co oznacza, że zostaje zatrzymany proces strat masy organicznej i w ten sposób także energii. Nigdy, nawet przy najbardziej doskonałej fermentacji, proces nie posiada zerowej straty energii i substancji organicznej. Straty, które określane są mianem nieuniknionych, są na poziomie od 3 do 6% (straty przemian tlenowych + straty fermentacyjne). W zakiszanym materiale bez dodatku zakiszającego następuje wolniejszy spadek pH, ryzyko rozwoju mikroflory niepożądanej, większe straty SM. Prawidłowa fermentacja powoduje powstanie dużej ilości kwasu mlekowego. Niestety, po otwarciu pryzmy z kiszonką z kukurydzy przedostaje się tlen, co uaktywnia rozwój drożdży, które wykorzystują kwas mlekowy jako źródło energii. Rozkład kwasu mlekowego powoduje wzrost temperatury i pH oraz rozwój przede wszystkim pleśni. W efekcie kiszonka zagrzewa się. Zadaniem inokulantu dodanego do zakiszanego materiału jest zawsze minimalizacja strat. Przy produkcji kiszonki z kukurydzy przeznaczonej do żywienia bydła należy wybierać te inokulanty, które przyspieszają procesy utleniania i zatrzymują procesy rozkładu w procesie fermentacyjnym oraz zapobiegają wtórnej fermentacji po otwarciu silosu. Dlatego zakup odpowiedniego inokulantu jest zawsze trudnym wyzwaniem dla hodowców. Sprawdzone zakiszacze i zaufani producenci dodają pewność stateczności działania i ułatwiają podjęcie odpowiedniej decyzji.
Wpływ inokulantów na proces zakiszania
| Ograniczenie | Poprawa |
| Wzrostu pH | Mniejsze straty suchej masy |
| Rozwoju pleśni i drożdży | Jakość kiszonki |
| Zagrzewanie się kiszonki | Pobranie paszy |
| Degradacji białka | Produkcyjność zwierząt |
W składzie najskuteczniejszych biostymulatorów występują homo- i heterofermentacyjne bakterie kwasu mlekowego. Idealnym rozwiązaniem w inokulancie mikrobiologicznym jest kombinacja bakterii mlekowych na bazie Enterococcus, Lactobacillus i Pediococcus. Każdy z tych szczepów ma inne wymagania i pracuje w częściowo innych warunkach w trakcie zakiszania. Szczepy homofermentatywne charakteryzują się także represją kataboliczną (preferują wykorzystanie glukozy przed innymi cukrami). Spośród heterofermentatywnych bakterii kwasu mlekowego (LAB), Lactobacillus buchneri jest szeroko stosowany w inokulantach, ponieważ poprawia stabilność tlenową kiszonek poprzez zwiększenie ilości kwasu octowego i 1,2 propandiolu w kiszonkach. Lactobacillus brevis to kolejny powszechnie stosowany heterofermentatywny LAB w inokulantach do kiszonek. Badania wykazały, że L. brevis wytwarza kwas octowy w początkowej fazie fermentacji kiszonki, a L. buchneri przekształca kwas mlekowy w kwas octowy w późniejszych etapach.
Każda tona kiszonki ma znaczenie. Tlen jest jednym z największych zagrożeń dla jakości paszy w trakcie kiszenia i po otwarciu silosu, powodując straty suchej masy, degradację składników pokarmowych. Skuteczne zarządzanie produkcją kiszonki oraz stworzenie bariery tlenowej mogą pomóc zachować jakość paszy, poprawić stabilność tlenową.
Jak działają dodatki mikrobiologiczne
- Wprowadzają wyselekcjonowane BKM;
- Decydują o dominacji bakterii mlekowych w zakiszanej kukurydzy;
- Przyśpieszają produkcję kwasu mlekowego;
- Wpływają na szybki i kontrolowany spadek pH;
- Ograniczają rozkład białka i straty suchej masy;
- Poprawiają stabilność tlenową;
- Wpływają na wyższe pobranie paszy i wydajność mleczną.
Zaszczepienie zbieranej kukurydzy bakteriami kwasu mlekowego pozwala na przejęcie kontroli nad procesem zakiszania poprzez zwiększenie przeszło 10-krotnie liczby BKM, co przełoży się na szybszą i wydajniejszą fermentację, ograniczenie strat suchej masy, przedłużenie stabilności tlenowej otwartej kiszonki.
Każda jedna tona lepszej kiszonki to realny zysk w gospodarstwie. Warto sobie uzmysłowić, co tracimy w złym przygotowaniu kiszonek bazując na prostych przykładach:
- Stado 150-ciu krów otrzymujące 20 kg suchej masy kiszonki dziennie. Straty suchej masy w procesie zakiszania wynoszące 5% to ~150 kg SM dziennie straty, a to kilka ton kiszonki miesięcznie.
- Jeżeli silos ma 10 m szerokości i 30 m długości, usunięcie zepsutej kiszonki na głębokość pół metra daje 150 m3 przy 200 kg SM/m3 = 30 t SM.
Zalecenia przy stosowaniu inokulantów:
- Dodatki bakteryjne są skuteczne przy aplikacji co najmniej 100 000 jtk na 1 g świeżej paszy.
- Zaleca się aplikowanie dodatku bezpośrednio po skoszeniu lub w czasie rozdrobnienia materiału roślinnego. Daje to szanse szybszemu rozwojowi bakterii kwasu mlekowego z inokulantu niż mikroflora epifityczna.
- Inokulant musi być przechowywany w chłodnym i suchym miejscu, a po otwarciu opakowania musi być w całości zużyty.
- Woda do przygotowania roztworu roboczego z inokulantem powinna być pozbawiona chloru i nadtlenku wodoru, a temperatura nie może przekraczać 35oC.
- Po rozpuszczeniu inokulant musi być zużyty w ciągu 12 godzin.
- Aplikacja bakterii na zakiszany materiał powinna być równomierna.
- Należy pamiętać, że rozwój bakterii fermentacji mlekowej będzie ograniczony w momencie, gdy zakiszany materiał jest za mokry (poniżej 25% SM) lub za suchy (pow. 45% SM).